Błędy i herezje #4: Odrzucenie godziwości kary śmierci i prawa władzy do jej stosowania

Słownik teologii katolickiej

Kara śmierci

Po krótkim zarysie historycznym debaty, jaką wywołała kara śmierci, wykażemy godziwość jej stosowania (kol. 2502), a następnie zwięźle przeanalizujemy wysuwane przeciwko niej główne zarzuty (kol. 2506).

I. Rys historyczny

1° Niemal nie istnieje prawodawstwo, które nie dopuszczałoby kary śmierci. Biblia ukazuje, że stosowano ją w czasach patriarchów. Przekazuje nam również postanowienia Mojżesza dotyczące jej wymierzania. Z relacji biblijnych dowiadujemy się, że obowiązywała ona zarówno u ludów azjatyckich, jak i u Egipcjan. U Greków sławne pozostały prawa Drakona, a wszyscy znają surowość rzymskiego prawodawstwa.

Niewątpliwie ciężar kary śmierci skłania niektórych Ojców Kościoła, choćby św. Augustyna, do namysłu i do powoływania się na autorytet Boży, który jako jedyny może uprawomocnić samą zasadę tej kary. Żaden z nich nie kwestionuje jednak, że w pewnych przypadkach – czy to na mocy prawa powszechnego, czy to szczególnego nakazu – prawo to przyznano władzy publicznej, której zwierzchnictwo pochodzi od Boga.

W XII wieku to prawo atakują waldensi. Nauczają, że władza świecka, wydając wyrok śmierci, popełnia grzech ciężki. W odpowiedzi Innocenty III potępia ich doktrynę, każąc im w 1208 roku podpisać formułę wyrzeczenia się błędów i wyznania wiary, w której czytamy między innymi: „Co do władzy świeckiej twierdzimy, że może ona bez grzechu śmiertelnego sprawować sąd krwi, pod warunkiem że przy wydawaniu wyroku postępuje nie z nienawiści, lecz według osądu, nie bez ostrożności, lecz z mądrością” (Denzinger-Bannwart 425).

Teologowie średniowiecza kładą nacisk na te zastrzeżenia, zapewne z obawy, by liczni możnowładcy nie przywłaszczali sobie nienależnych praw. „Jedynie ten ma władzę życia i śmierci, komu powierzono pieczę nad wspólnotą” – mówi św. Tomasz, Suma teologiczna, II-II, q. 64, a. 3. Nie zachodzi jednak zabójstwo, a co za tym idzie, nie ma przewinienia przeciwko Bożemu przykazaniu Non occides [Nie zabijaj], kiedy sprawiedliwość ludzka orzeka karę śmierci w należytej formie. „W tym wypadku władza ludzka w sprawach podlegających jej jurysdykcji jest namiestnikiem Boga”. Tamże, I-II, q. 100, a. 8, ad 3.

2° Trzeba było czekać aż do XVIII wieku, by narodziło się to, co później nazwano kampanią abolicjonistyczną przeciwko karze śmierci.

Rozpoczął ją włoski prawnik Cesare Beccaria (1738–1791). Uwiedziony francuskim filozofizmem, podjął próbę zastosowania jego idei w prawodawstwie. Dał temu wyraz w dziele O przestępstwach i karach, wydanym po włosku w 1764 roku. Postuluje on, by karę śmierci wymierzano wyłącznie za zbrodnię buntu lub w przypadkach, gdy śmierć winowajcy jest jedynym środkiem zapobieżenia innym zbrodniom. Pragnie bowiem sprowadzić prawo karania do ogólnej użyteczności i dochodzi do wniosku, że zazwyczaj kara śmierci jest nieużyteczna tak dla społeczeństwa, jak i dla jednostki. Kilka jego argumentów przedstawimy w części poświęconej zarzutom. Odnajdujemy je zresztą w Dziełach Jeremy’ego Benthama (1748–1832), słynnego angielskiego prawnika i ekonomisty, twórcy arytmetyki przyjemności. Uznając – podobnie jak Beccaria – za cel wszelkiej moralności wyłącznie użyteczność, a także poprawę dobrobytu jednostek, on również ogłosił nieużyteczność kary śmierci. Z drugiej strony niektórzy, wraz ze Spedalierim (1741–1795), dodają, że zgodnie z doktryną Umowy społecznej władza posiada jedynie te prawa, które przekazują jej obywatele. A ci nie mają prawa rozporządzać ani własnym życiem, ani życiem innych.

We Francji Charles Lucas (1803–1889), karnista i inspektor więziennictwa, broni tej samej tezy w swojej książce O systemie karnym w ogólności i o karze śmierci w szczególności (1827). Uważa on bowiem, że społeczeństwo, podobnie jak jednostka, nie ma prawa rozporządzać życiem bliźniego, a kara śmierci przestaje być aktem obrony koniecznej, gdy złoczyńca ze związanymi rękami i nogami pozostaje do dyspozycji sędziów. Staje się ona wówczas jedynie aktem zemsty. Jeśli chodzi o Niemcy, wspomnijmy nazwisko Mittermaiera (1787–1867), profesora w Heidelbergu, którego dzieło O karze śmierci w świetle osiągnięć nauki, postępu prawodawstwa i wyników doświadczenia przełożono na języki niemal wszystkich krajów Europy.

Możemy w tym miejscu wymienić zaledwie kilka nazwisk i kilka dzieł, gdyż lista opracowań wydanych w XIX wieku na rzecz zniesienia kary śmierci jest niemal nieskończona. Można ją znaleźć w artykule opublikowanym przez Hello w czasopiśmie „Revue critique de législation et de jurisprudence”, 1867, t. XXXI, s. 322 i n. Lista zajmuje nie mniej niż dziesięć stron i znajduje się pod nagłówkiem: Zestawienie przedstawiające w porządku chronologicznym, dla poszczególnych krajów Europy, wykaz osób i stowarzyszeń, które miały najznaczniejszy udział w ruchu abolicjonistycznym na rzecz zniesienia kary śmierci: w pracach naukowych, w debatach zgromadzeń ustawodawczych i w aktach rządowych.

Skutkiem tej kampanii było zniesienie kary śmierci w pewnej liczbie mniejszych krajów (z których kilka zmuszonych było później ją przywrócić). Jednakże obok owego całkowitego i bezwzględnego zniesienia, którego dotyczy jego badanie, Hello zauważa, że we Francji nastąpiło zniesienie częściowe i względne. Pod wpływem Guizota zniesiono karę śmierci w sprawach politycznych. To on bowiem spowodował tę reformę swoimi pismami z 1822 roku. Zadekretowano ją jednakże dopiero w okresie Cesarstwa, na posiedzeniu Ciała Ustawodawczego 9 lipca 1867 roku.

Kończąc swoje Zestawienie, Hello wyszczególnia zawody 104 osób, których nazwiska przywołał. Są wśród nich królowie, ministrowie, senatorowie, deputowani, radcy stanu i sędziowie. Hello dodaje przy tym: „Ubolewać należy, że abolicjonistyczna reforma kary śmierci nie znalazła dotąd ani jednego przedstawiciela wśród duchowieństwa katolickiego”.

Później jednak taki się znalazł. W nowym wydaniu Słownika teologii Bergiera ksiądz Le Noir w 1867 roku występuje przeciwko karze śmierci. Na wzór Augusta Comte’a wyróżnia on trzy epoki ludzkości. W pierwszej epoce, jak twierdzi, kara śmierci nie istnieje: Bóg kładzie znamię na czole Kaina, aby nikt go nie zabił; podobnie rzecz ma się z Lamekiem. Później jednak kara ta zostaje wprowadzona „z pogwałceniem prawa naturalnego”! Bóg toleruje ją na czas ciemności i zamętu, który Le Noir nazywa epoką drugą, epoką koniecznej „dyktatury”. Jednakże „Chrystus, który obwieści świt trzeciej epoki, powtórzy w przypowieściach słowo epoki pierwszej”. Wówczas kara śmierci zniknie „wobec nadejścia czystego prawa, gdy w pełni zapanuje chrześcijaństwo, będące doskonałym wyrazem prawa naturalnego”. – Zanim to nastąpi, jest ona nadużyciem, które trzeba jeszcze znosić, chociaż „kara śmierci nie jest, w utopii filozoficznej, ani prawowita co do prawa, ani prawowita co do celu” (Dict., t. IX, s. 328). Na przestrzeni dwudziestu kolumn Le Noir usiłuje dowieść swojej tezy obowiązującej „w utopii”. Przytacza argumenty oparte na błędach filozofizmu i Umowy społecznej; powołuje się na Dunsa Szkota; przeciwstawia św. Tomaszowi cenzurę wydaną w 1700 roku przez Conventio cleri gallicani; rozwodzi się nad niektórymi tekstami Pisma Świętego, których egzegezę proponuje doprawdy nazbyt tendencyjną i nazbyt subtelną; wreszcie podnosi pewne zarzuty, które rozpatrzymy poniżej. Mimo to stanowisko, jakie chce zająć, zapewne pod wpływem idei panujących w jego czasach, nie jest możliwe do poważnego utrzymania nawet „w utopii filozoficznej”, a tym bardziej wobec rzeczywistości, do której odnosi się doktryna katolicka.

II. Godziwość

Czy władza publiczna ma prawo skazać zbrodniarza na karę śmierci? Innymi słowy, czy Boże przykazanie: Non occides dopuszcza wyjątki? Takie oto jest zagadnienie.

Nie przecząc, że postęp cywilizacji przynosi pożądane złagodzenie w stosowaniu kar, w tym również, a nawet przede wszystkim, kary ostatecznej – nie przecząc również i temu, że przed wydaniem wyroku śmierci nigdy nie zgromadzi się zbyt wielu informacji ani nie podejmie zbyt wielu środków ostrożności – musimy jednak przyznać, że władza publiczna posiada prawo wydania takiego wyroku.

Kiedy przebrnie się przez gąszcz procedur (to porównanie ma tu swój lokalny koloryt) w pismach abolicjonistów, można dostrzec, że ich złudzenia wypływają z dwóch głównych źródeł: z jednej strony, pod wpływem utylitaryzmu, uważają oni życie cielesne za dobro najwyższe, a co za tym idzie, za cel osoby ludzkiej; z drugiej zaś strony, na wzór autora Umowy społecznej, nazbyt często zapominają, że społeczeństwo istnieje z prawa naturalnego, a zatem posiada społeczne prawa naturalne, które mogą niekiedy wchodzić w konflikt z prawami naturalnymi jednostki. Aby rozwiać te niejasności, należy odwołać się do zasad. W ich świetle godziwość kary śmierci można oceniać ze względu na prawo naturalne oraz ze względu na prawo Boże pozytywne.

1° Ze względu na prawo naturalne

Prawdziwym i ostatecznym źródłem prawa jest obowiązek. Słusznie powiedziano: człowiek ma tylko jedno prawo, prawo wypełniania swojego obowiązku. Lecz obowiązek bytu moralnego jest wpisany w jego ustrój. Badanie tego ustroju ukazuje nam bowiem cel, do którego z natury jest on przeznaczony i ze względu na który dokonywać się będzie rozwój wszystkich jego sił.

1. Jednostkowe prawo naturalne

Otóż człowiek jest zwierzęciem rozumnym. Złożony jest z duszy i z ciała, których wszystkie władze i wrodzone uzdolnienia skierowane są ku jednemu celowi: jak największemu udoskonaleniu ludzkiej osobowości. Jego siły cielesne i duchowe są wielorakie i zróżnicowane. Lecz choć wszystkie są w równej mierze ludzkie, nie wszystkie mają jednakową doskonałość w prowadzeniu człowieka do jego celu najwyższego. – Co więcej, doświadczenie uczy, że każda z nich, poprzez skłonności, w których się objawia, dąży do swojego odrębnego celu, do własnego dobra, do własnego kresu; niekiedy zaś czyni to z taką zapalczywością, iż zdaje się usiłować zagarnąć na swój pożytek zasoby całego bytu.

Stąd rodzą się żądania natarczywe i sprzeczne ze sobą, zdolne wywołać konflikty i wprowadzić nieład w nasz świat wewnętrzny. Konieczna jest zatem dyscyplina, aby utrzymać porządek, wyznaczyć każdej władzy właściwe jej miejsce i sprawić, by skutecznie pracowała na rzecz rozwoju całości. Zakłada to ustalenie naturalnej hierarchii owych sił, właściwych im dóbr i celów, a co za tym idzie, obowiązków i praw dotyczących rozwoju każdej z nich. Owa hierarchia dóbr i celów pośrednich, których harmonijne zdobywanie urzeczywistnia cel i obowiązek najwyższy, musi być bezwzględnie zachowywana. Z tego właśnie powodu zdarza się, że w razie konfliktu trzeba będzie poświęcić siłę niższego rzędu rozwinięciu siły wyższego rzędu: obowiązek zażąda na przykład, aby dobro zmysłowości zostało poświęcone dobru rozumu lub woli.

Nie zatrzymując się nad tak złożoną wielością wszystkich naszych władz, musimy w tym miejscu uwzględnić jedynie ich podział na dwie grupy: siły cielesne oraz siły duchowe. Zarówno jedne, jak i drugie mają swoje dobro i swój właściwy cel, a dążenie do nich jest źródłem obowiązków i praw. Jednakże te pierwsze przyporządkowane są rozkwitowi życia zwierzęcego, a ich cel jest niższy od celu tych drugich, który jest swoiście ludzki. Celem naszego życia nie jest bowiem stać się tłustymi „wieprzami z trzody Epikura”, wedle żartu Horacego, lecz – według wyrażenia Arystotelesa – „stawać się bardziej ludźmi”. Otóż człowiek odróżnia się od zwierzęcia właśnie swoimi siłami i celami duchowymi.

Pierwszeństwo należy się zatem życiu duszy, do którego rozwoju przyczynia się dobry stan życia ciała. To drugie przybiera odtąd postać środka wobec tego pierwszego. Wynika z tego, że w razie konfliktu między dobrami, celami, obowiązkami i prawami należącymi do życia cielesnego a tymi, które należą do życia duchowego, pierwsze ustąpią drugim… a w razie konieczności zostaną dla nich poświęcone. Czyż nie zdarzają się okoliczności, w których jasno widać, że człowiek powinien złożyć życie cielesne w ofierze honorowi, prawdzie, cnocie? Wnioskujemy stąd, wbrew niektórym abolicjonistom, że życie cielesne nie jest dobrem najwyższym, celem samym w sobie, tym, co nienaruszalne, a co za tym idzie, że obowiązek i prawo jego zachowania nie górują wszędzie i zawsze nad wszystkimi obowiązkami i prawami.

2. Społeczne prawo naturalne

Nikt też nie będzie kwestionował, że niekiedy życie cielesne musi zostać poświęcone dobru ojczyzny i ludzkości, jednym słowem dobru ogólnemu społeczeństwa.

Dzieje się tak dlatego, że człowiek jest z natury „zwierzęciem społecznym”. Nie może się narodzić, żyć ani rozwijać bez rodziny, macierzystej komórki wszelkiej społeczności. Tym samym prawa społeczeństwa należą do prawa naturalnego. Jak je określić? – Przez badanie celu, którego osiąganie jest, zważywszy na ustrój człowieka, zadaniem społeczeństwa albo reprezentującej je władzy. Otóż celem tym jest dobro ogólne. Osiągnięcie go jest dla społeczeństwa pierwszym obowiązkiem, z którego rodzą się wszystkie pozostałe.

Obowiązek ten jest dwojaki: pozytywny i negatywny. Z jednej strony władza publiczna ma obowiązek tworzyć atmosferę pokoju i porządku, która ułatwi ogółowi obywateli zdobycie ich celu osobistego; z drugiej zaś strony ma obowiązek zapobiegać wszystkiemu, co zakłóca pokój i porządek, a przez to szkodzi ogółowi obywateli.

A ponieważ prawo jest nieodzownym następstwem obowiązku, społeczeństwo ma prawo wymagać od każdego ze swych członków tego, co jest niezbędne do wypełnienia jego dwojakiego obowiązku. W ten oto sposób będzie od nich żądać podatku, osobistego współdziałania, a w okolicznościach krytycznych poświęcenia ich dóbr, a nawet życia dla ocalenia ojczyzny, to znaczy dla dobra ogólnego. Podobnie, jeśli porządek został naruszony, ma ono obowiązek, a co za tym idzie prawo, przywrócić go i strzec ze względu na dobro ogólne, choćby musiało w tym celu uciec się do sankcji.

Sprawiedliwość domaga się, aby sankcje te były proporcjonalne do przestępstw. Lecz świadomość powszechna dostrzegła, że niektóre zbrodnie, takie jak morderstwa, ojcobójstwa, zdrady i tym podobne, są do tego stopnia ohydne i szkodliwe dla społeczeństwa, że żadna kara nie wydaje się do nich proporcjonalna: jedynie śmierć może za nie odpłacić. Kara śmierci jawi się wówczas jako jedyne zadośćuczynienie, jakie można nałożyć na zbrodniarza.

Zadośćuczynienie to staje się konieczne, jeśli stanowi jedyny środek powstrzymania skutków wywołanego zgorszenia, wzbudzając w przyszłych złoczyńcach zbawienną bojaźń, która jest początkiem mądrości. Za tę cenę uleczone zostaną rany, jakie zbrodnie zadały porządkowi społecznemu, a które mogłyby ów porządek uśmiercić, gdyby się mnożyły.

Skoro zatem pierwszym zadaniem władzy jest ochrona dobrych obywateli, jej obowiązek obrony koniecznej nie powinien rozciągać się jedynie na przeszłość czy teraźniejszość, lecz także na przyszłość. Otóż w praktyce jedynie kara śmierci stanowi skuteczny środek ochrony społecznej. Istotnie, inne kary, takie jak więzienie celkowe i dożywotnie pozbawienie wolności, nie wzbudzają w zepsutych takiej samej trwogi jak śmierć, ów „król strachów”. Tym bardziej że skazani zawsze żywią nadzieję na złagodzenie kary, a nawet na amnestię lub ucieczkę. Dowodzi tego fakt, że kilka krajów, jak na przykład kantony szwajcarskie, które w następstwie kampanii abolicjonistycznej zniosły karę śmierci, musiało ją przywrócić pod naciskiem żądań ludności wobec rosnącej liczby zbrodni.

Tak więc, zanim ludzie staną się doskonali, władza publiczna, dla wypełnienia swego obowiązku, posiada prawo skazywania zbrodniarzy na śmierć. A prawo to, wypływające z zadania opartego na samym ustroju człowieka, jest prawem naturalnym, czyli władzą udzieloną społeczeństwu przez jego najwyższego Sprawcę. Omnis potestas a Deo [Wszelka władza pochodzi od Boga].

2° Ze względu na prawo Boże pozytywne

Udzielenie tego prawa zostało zapisane w świętych tekstach.

Są one jasne, a wybiegi czy nazbyt subtelne wywody abolicjonistów, takich jak ksiądz Le Noir, nie zdołają ich zaciemnić. Zresztą sami to przyznają, skoro chronią się za rozróżnieniem między epoką dyktatury śmierci wymierzonej przeciwko śmierci a epoką Chrystusa, w której rozkwitnie chrześcijański porządek społeczny; lecz zmuszeni są uznać, że „pod pewnymi względami nadal trwamy pod panowaniem Mojżesza, panowanie Chrystusa nie osiągnęło bowiem jeszcze swej pełni”.

Przytoczmy kilka tekstów Pisma Świętego. Do Noego i jego synów Bóg rzekł: „Kto przeleje krew ludzką, tego krew niech również zostanie przelana” (Rdz 9, 6). W Księdze Wyjścia czytamy (21, 12): „Kto uderzy człowieka z zamiarem zabicia go, niech poniesie śmierć…”, oraz (22, 18): „Nie pozwolisz żyć czarownicy”. Podobne nakazy znajdują się w Księdze Kapłańskiej (24, 17) itd. Jako potwierdzenie uprawnienia, jakie posiada władza publiczna, tłumaczy się również słowa św. Pawła do Rzymian (13, 4): „Jeśli czynisz źle, lękaj się; bo nie bez powodu (rządca) nosi miecz, jest bowiem sługą Boga, wymierzającym pomstę temu, kto czyni źle”.

Prawo to nigdy nie było w Kościele kwestionowane, chociaż zabronił on swoim duchownym brania udziału w sprawach gardłowych. Dowodem tego jest Wyznanie wiary narzucone waldensom przez Innocentego III. Zob. kol. 2500. Święty Tomasz utrwala to nauczanie w swojej Sumie teologicznej, I-II, q. 100, a. 8, ad 3, gdzie przypomina, że władza ludzka otrzymała od Boga moc orzekania wyroków śmierci; oraz II-II, q. 64, a. 2 i 3, gdzie stwierdza, że rzecz ta bywa niekiedy konieczna. Podejmuje w nich myśli, które jasno wyraził już w Summa contra gentiles, ks. III, rozdz. 146. Wyłożywszy źródła prawa karania, odpowiada zawczasu na egzegezę pewnych tekstów wykorzystywanych przez abolicjonistów. Czytamy tam bowiem: „1. że dobro wspólne znaczy więcej niż dobro jednostkowe jednego człowieka. W konsekwencji to dobro jednostkowe musi zostać poświęcone dla zachowania dobra wspólnego. Jeśli zatem życie niektórych złoczyńców sprzeciwia się dobru wspólnemu, którym jest porządek ludzkiego społeczeństwa, mogą oni zostać usunięci przez śmierć. – 2. Ponadto, tak jak lekarz w swych działaniach pracuje ze względu na zdrowie, polegające na harmonijnym porządku zaprowadzonym między płynami ciała, tak też rządca państwa w swym dziele pracuje ze względu na pokój, polegający na harmonijnym porządku zaprowadzonym między obywatelami. Otóż lekarz słusznie i pożytecznie odcina zepsuty członek, jeśli zakażenie zagraża całemu ciału; podobnie rządca państwa sprawiedliwie i bez grzechu uśmierca złoczyńców, aby nie został zakłócony pokój społeczny”. – Św. Tomasz opiera przy tym swoje rozważania filozoficzne na prawie Bożym pozytywnym, którego wyraz znajduje w Piśmie Świętym: „Czyż nie wiecie, że odrobina kwasu całe ciasto zakwasza?” (1 Kor 5, 6); „Usuńcie więc zło spośród was” (tamże, 13). Ponadto „władza ziemska nie bez powodu nosi miecz” (Rz 13, 4) itd.

Następnie [św. Tomasz] przechodzi do omówienia błędów tych, którzy powołują się na Non occides z Księgi Wyjścia (20, 13), aby zwalczać prawo orzekania wyroków śmierci. „Otóż – jak mówi – w prawie, w którym napisano: «Nie zabijaj», czytamy również: «Nie pozwolisz żyć złoczyńcom (malefici)» (Wj 22, 18). Z czego bez wątpienia jasno wynika, że zakazane jest niesprawiedliwe zadanie śmierci, co zresztą wypływa ze słów Pana. Powiedziawszy bowiem: «Słyszeliście, że powiedziano przodkom: Nie zabijaj», Jezus dodaje: «A Ja wam powiadam: Każdy, kto się gniewa na swego brata, podlega sądowi» (Mt 5, 21–22). Przez to daje nam do zrozumienia, że zadawanie śmierci w gniewie jest zakazane, nie zaś wykonanie wyroku, którego źródłem jest gorliwość o sprawiedliwość”.

Współcześni abolicjoniści powołują się na tekst św. Mateusza (13, 30): Sinite utraque crescere usque ad messem [Dopuśćcie obojgu rosnąć aż do żniwa] w przypowieści o kąkolu, którego nie należy wyrywać z obawy, by wraz z nim nie wyrwać pszenicy. Wnioskują z tego, że ludzka sprawiedliwość nie powinna przystępować do wykonywania wyroków śmierci. Spostrzeżenie to nie jest nowe, ponieważ św. Tomasz tak na nie odpowiada: „W tym tekście zabronione jest uśmiercanie złych, gdy nie można tego uczynić bez narażenia na niebezpieczeństwo dobrych, co ma miejsce wówczas, gdy niemożliwe jest z całą pewnością wykrycie winnych lub gdy ich stracenie mogłoby pociągnąć za sobą zgubę wielu niewinnych. Nie dzieje się tak jednak, gdy owo niebezpieczeństwo nie istnieje”. Te rozważania z Summa contra gentiles odnajdujemy w Sumie teologicznej, II-II, q. 64, a. 2, gdzie przy tym samym tekście św. Tomasz dodaje, że nie ma powodu wstrzymywać się z wykonaniem wyroku na zbrodniarzach, „gdy jest ono dla dobrych obywateli ochroną i zabezpieczeniem”. Wówczas bowiem „bywają okoliczności, w których jest ono konieczne dla ocalenia porządku społecznego”.

Święty Tomasz kończy swój wywód, mówiąc o poprawie winowajcy, któremu w obliczu kary ostatecznej należy zapewnić wszelkie ułatwienia w nawróceniu. Właśnie na ten punkt będą kładli nacisk późniejsi teologowie. Tak czyni na przykład św. Alfons Liguori, który w swojej Theologia moralis, ks. III, nr 376, zażądawszy od władzy publicznej sądu i wyroku w należytej formie – z wyjątkiem przypadków naglących, w których zbrodnia jest oczywista – oświadcza, że przed przystąpieniem do wykonania wyroku należy pozostawić skazanemu czas na pojednanie się z Bogiem, proponując mu spowiedź i komunię, także w postaci wiatyku.

Podsumowując, zarówno ze względu na prawo naturalne, jak i ze względu na prawo Boże pozytywne, stosowanie kary śmierci przez władzę publiczną okazuje się godziwe.

III. Zarzuty

Aby potwierdzić ten wniosek i rozproszyć chmury, które nagromadzili zwolennicy zniesienia kary śmierci, warto rozpatrzyć niektóre z ich zarzutów, choćby po to, by zapobiec ich odradzaniu się. Podzielimy je na dwie grupy: te, które kwestionują prawo teoretyczne społeczeństwa, oraz te, które przeczą praktycznej skuteczności sankcji śmierci.

1° Przeciw prawu teoretycznemu

Zarzut pierwszy: Człowiek, będąc osobą, jest celem samym w sobie; nigdy zatem nie może zostać sprowadzony do rangi środka. A przecież kara śmierci to właśnie czyni, ponieważ odbiera życie jednemu człowiekowi po to, by wzbudzić trwogę w innych ludziach. – Odpowiedź: Kara śmierci nie przemienia osoby, owego ens sui juris, w środek. Cóż bowiem czyni? Składa życie cielesne w ofierze sprawiedliwości i ocaleniu społeczeństwa. Otóż, jak powiedzieliśmy wyżej, cel osoby ludzkiej jest duchowy i moralny, a wobec niego życie ciała pełni rolę środka. Dlatego wolno, a niekiedy nawet należy złożyć je w ofierze celowi wyższemu: honorowi, prawdzie, cnocie. W przeciwnym razie trzeba by stwierdzić, że poświęcenie posunięte aż do męczeństwa jest dziełem niemoralnym. Trzeba by również stwierdzić, że w razie niebezpieczeństwa publicznego ojczyzna nie ma prawa żądać od swych dzieci, by dla jej obrony narażały się na śmierć. Jeśli jednak władza publiczna może wymagać od obywateli ofiary z życia, tym bardziej może nałożyć tę ofiarę na winowajców jako środek zadośćuczynienia, ekspiacji i ochrony społecznej, gdy rzecz jest niezbędna do wypełnienia jej zadania.

Zarzut drugi: Prawo do życia jest prawem naturalnym, zatem jednostka nie może go utracić przez żadną zbrodnię. – Odpowiedź: Ponieważ człowiek jest z natury „zwierzęciem społecznym”, społeczeństwo również istnieje z prawa naturalnego, a jego prawo do życia społecznego ma udział w tej samej godności. Obydwa pozostające w konflikcie prawa znajdują się na tej samej płaszczyźnie. Lecz prawo społeczeństwa, mające za źródło obowiązek strzeżenia dobra ogólnego, przewyższa doskonałością i zakresem owo drugie, które dotyczy jedynie dobra jednostkowego pojedynczego człowieka, pozbawionego zresztą swych praw, na ile to możliwe, na skutek popełnionej zbrodni. Por. Summa contra gentiles, ks. III, rozdz. 146. Jeśli więc władza publiczna, aby wypełnić swój obowiązek społeczny, musi z konieczności zastosować karę śmierci, to przed jej prawem ustąpić musi prawo winowajcy, który przez swój zbrodniczy czyn zniżył się do rzędu bezrozumnych zwierząt, niewolników swoich złych popędów. Por. ST, II-II, q. 64, a. 3.

Zarzut trzeci: Zabicie człowieka jest czynem złym. Jeśli społeczeństwo może to uczynić pod pretekstem, że jednostka popełniła zbrodnię, należałoby wyciągnąć wniosek, że wolno czynić zło dlatego, iż uczynił je ktoś inny. – Odpowiedź: Zabicie człowieka dla samej przyjemności zabijania, a zatem bez słusznej przyczyny, jest oczywiście spełnieniem czynu wewnętrznie złego. Czym innym jest jednak zabicie go wbrew sobie, wobec braku możliwości skutecznej obrony przed jego napaściami. Nikt nie kwestionuje prawa do obrony koniecznej przysługującego człowiekowi napadniętemu przez zbója ani prawa obywateli zmagających się z wrogami ojczyzny w czasie wojny. Podobnie nikt nie będzie mógł odmówić tego prawa społeczeństwu, dopóki nie zostanie znaleziona inna rękojmia zabezpieczająca przed ponawianiem się zbrodni, które napełniają trwogą jego członków.

Zarzut czwarty: Prawa władzy cywilnej są jedynie wypadkową praw obywateli, którzy je na nią przekazują. Otóż nikt nie ma prawa życia i śmierci w stosunku do samego siebie. Obywatele nie mogli zatem przekazać tego prawa władzy cywilnej. – Odpowiedź: Argument ten opiera się na hipotezie Umowy społecznej i upada wraz z nią. Fałszem jest bowiem, jakoby władza zwierzchnika miała swoje źródło w przekazaniu uprawnień przez poddanych. Omnis potestas a Deo. Społeczeństwo istnieje z prawa naturalnego, ponieważ jest nieuchronnym następstwem ustroju, jaki Bóg nadał człowiekowi. Człowiek nie został stworzony, by żyć w odosobnieniu. Życie we wspólnocie wymaga zaś porządku publicznego, który tylko władza może ustanowić i utrzymać. Niewątpliwie Bóg może pozostawić jednostkom swobodę wskazania osoby lub osób, które władzę tę będą sprawować. Jednakże, uczyniwszy tę władzę konieczną przez nałożenie na nią zadania do wypełnienia, to On sam udzielił jej praw, których potrzebuje, aby wypełnić swój obowiązek. Obowiązkiem tym, jak już powiedzieliśmy, jest przede wszystkim ochrona porządku publicznego, a to w pewnych okolicznościach wymaga mocy orzekania wyroków śmierci. Moc tę ma więc władza od Boga i nie mierzy się jej sumą praw jednostek.

2° Zarzuty przeciw praktycznej skuteczności kary śmierci

Zarzut pierwszy: Wykonywanie wyroków na zbrodniarzach to nieużyteczne okrucieństwo, gdyż te potwory lękają się dożywotniego więzienia celkowego o wiele bardziej niż śmierci. Strach przed takim więzieniem byłby bardziej zbawienny, gdy chodzi o zapobieżenie ponawianiu się zamachów. – Odpowiedź: Złudzenie, które rozwiewa doświadczenie. Czyż nie widzimy skazanych, którzy skwapliwie podpisują swoje „prośby o ułaskawienie” i błagają głowę państwa o zamianę kary jako o niezwykłą łaskę? Dzieje się tak, ponieważ życie pozostaje w ich oczach największym z dóbr doczesnych, zgodnie ze słowami bajkopisarza: „Niech mnie uczynią beznogim kaleką, chorym na podagrę, bylebym tylko żył. To wystarczy”. Pozostaje im bowiem wówczas ostatnia nadzieja na ucieczkę, na amnestię lub na złagodzenie kary itp. A nadzieja ta, gdyby kara śmierci została prawnie zniesiona, po części zniszczyłaby ów lęk, który odwodzi od zbrodni niektórych złoczyńców lub powstrzymuje ich przed zamordowaniem swych ofiar.

Zarzut drugi: Dożywotnie ciężkie roboty, na które skazywano by zbrodniarza, byłyby dla społeczeństwa bardziej użyteczne niż jego śmierć. – Odpowiedź: Przed użytecznością materialną należy wziąć tu pod uwagę dwojaką użyteczność moralną: najpierw poszanowanie sprawiedliwości, a następnie bezpieczeństwo i spokój ludzi uczciwych, których ochrona w praktyce jest zapewniona jedynie przez surowe karanie zbrodniarzy. Świadczy o tym doświadczenie: słabość w karaniu złych może stać się zdradą wobec dobrych.

Zarzut trzeci: Każda kara powinna mieć charakter leczniczy. Tymczasem zastosowanie kary śmierci przekreśla wszelką możliwość poprawy winowajców. – Odpowiedź: Kara nie powinna być lecznicza wyłącznie dla przestępcy. Musi nią być także, i to w pierwszej kolejności, dla porządku publicznego zranionego przez wielkie zbrodnie. O ile bowiem jednostka ginie i nie daje się już uleczyć, o tyle społeczeństwo żyje nadal i trzeba opatrzyć jego rany. Otóż kara śmierci jawi się w praktyce jako jedyne lekarstwo na taki nieład, a zarazem jedyne lekarstwo, które uodparnia ciało społeczne na jego powrót. Władza może ją zatem stosować, gdyż jej pierwszym obowiązkiem jest obrona dobra ogólnego, a śmierć winowajcy jest jedynym skutecznym środkiem, jakim w tym celu dysponuje. Zresztą nie zaniedbuje przez to moralnej poprawy zbrodniarza, skoro ma obowiązek pozostawić mu możność żalu za grzechy. Bliskość kary jest dla niego naglącą pobudką, by pojednał się z Bogiem i przyjął ją, tytułem zadośćuczynienia za swą winę, jako konieczną ekspiację. Jeśli w tej ostatecznej chwili trwa w uporze, zauważa św. Tomasz (Summa contra gentiles, ks. III, rozdz. 146), nie ma już niemal szans, by kiedykolwiek się nawrócił.

Zarzut czwarty: Pomyłki sądowe są zawsze możliwe, a kara śmierci czyni je nieodwracalnymi. – Odpowiedź: Pociąga to za sobą jedynie wymóg, by w sprawach gardłowych prowadzić drobiazgowe śledztwo, dopóki zbrodnia nie stanie się oczywista. Sędziowie bowiem powinni orzekać tylko wtedy, gdy mają zupełną pewność.

Listę owych zarzutów można by niewątpliwie jeszcze wydłużyć, lecz sądzimy, że nie rzuciłoby to nowego światła na tę kwestię. Te, które rozpatrzyliśmy, należą do głównych i najpowszechniejszych, a ich badanie potwierdza, we wszelkich szczegółach zastosowania, zasadę godziwości kary śmierci. Pozostaje prawdą, że tak na gruncie prawa naturalnego, jak i prawa Bożego pozytywnego, władza publiczna może zupełnie sprawiedliwie stosować tę karę, ponieważ jest to konieczne do wypełnienia jej zadania, a co za tym idzie, jej pierwszego obowiązku.

E. THAMIRY

Źródło: E. Thamiry, Mort (peine de), [w:] „Dictionnaire de théologie catholique”, red. A. Vacant, E. Mangenot, É. Amann, t. 10.2, Paryż 1929, kol. 2500–2508.

Tłumaczenie: Obrona Wiary